ROZLICZAJMY DOKŁADNIE 

Jednym z programów realizujących wszechstronną obsługę czynności zwią­zanych nie tylko z wystawianiem faktur, ale przede wszystkim z funkcjami księgowymi, jest program ZBYT WODY. Jego celem jest usprawnienie rozliczeń za sprzedaną wodę i odprowadzone ścieki. Program umożliwia tworzenie różne­go rodzaju zestawień dla księgowości, generuje również dokumenty do systemu FK na poziomie analitycznym i syntetycznym. Posiada funkcję drukowania poleceń przelewu oraz sporządzania co­miesięcznych sprawozdań ze sprzedaży wody i odprowadzonych ścieków. Prowadzi także gospodarkę wodomierzową polegającą na ewidencji wodomierzy, re­jestracji ich danych technicznych oraz kontroli legalizacji. Dodatkowo posiada moduł współpracy z zestawem inkasenckim, funkcję archiwizacji oraz moż­liwość instalacji sprzętu i modułu odczytu radiowego. Umożliwia też kontrolę sald płatników. Dużą zaletą programu jest możliwość wyliczania faktury z uwzględnieniem obowiązujących taryf.

Podobne funkcje spełnia program ZBYT-W. Jest to profesjonalny system informatyczny zarządzający komplekso­wą obsługą klientów, przeznaczony dla firm wodociągowo-kanalizacyjnych. Składa się z trzech podsystemów realizujących operacje związane z obsługą sprzedaży wody, zarządzaniem i obsługą klientów oraz z analizami i raportami. ZBYT-W oparty jest na bazie danych zawierającej wszystkie informacje o odbiorcach, urządzeniach, rozliczeniach i należnościach, umowach, pismach, umożliwiając ich pełną kontrolę. Pro­gram posiada zdefiniowane interfejsy do współpracy z systemami finansowo-księgowymi, kadrowo-płacowymi, eks­ploatacji sieci (mapy) oraz z pakietem MS Office.

Programem wspomagającym rozli­czanie sprzedaży wody i odprowadzania ścieków jest system Mb_Zbyt. Program stanowią trzy współpracujące ze sobą moduły: Zbyt Wody, Windykacja Na­leżności i Inkasent, tworzące spójny sys­tem pozwalający sprawnie obsługiwać proces sprzedaży wody, począwszy od zebrania odczytów, poprzez wystawienie rachunków, aż po windykację należności i przekazanie informacji do księgowości. System pozwala zoptymalizować proce­sy sprzedaży i rozliczania należności oraz wystawiania faktur, raportów kasowych i bankowych.

Systemem ewidencji, fakturowania usług i rozliczania należności dla zakła­dów wodociągów i kanalizacji jest pro­gram WODA dla systemu DOS oraz WODAWin dla rodziny systemów operacyjnych Windows. Wspomaga on prace związane z naliczaniem, ewiden­cjonowaniem, rozliczaniem, windykacją oraz fakturowaniem wszelkiego typu usług związanych z dystrybucją i- dosta­wą wody oraz odbiorem nieczystości z uwzględnieniem grup płatników, fak­tur cząstkowych i okresowych. Program oferuje szeroki zakres informacji spra­wozdawczej a także syntetyczne i anali­tyczne zestawienia sald. Daje również możliwość wydruku upomnień i kore­spondencji z klientami. Dodatkowym udogodnieniem w programie WODA jest możliwość dodawania płatnika, przyłącza i umowy na przyłącze. Podob­nie jak system ZBYT WODY, ten pro­gram można również rozszerzyć, dołą­czając program INKASENT, a także moduł obsługi kasy fiskalnej. Bardzo użytecznym oprogramowaniem jest Zintegrowany System Obsługi Kadr i Płac. Jest to system stworzony z myślą o wygodzie i potrzebach użytkowników prowadzących ewidencję kadrową oraz naliczających płace. Produkt ten integruje obydwa zagadnienia. Prosta ob­sługa systemu w zakresie archiwizacji danych kadrowych oraz obliczania wynagrodzeń umożliwia wieloletnią ewi­dencję danych dotyczących pracowni­ków, a także sprawne przygotowanie in­formacji do urzędów. 

KOMPUTER — ZARZĄDCA 

Wspomaganie zarządzania to kolejne wyzwanie przed oprogramowaniami dla tej branży. Chcąc sprostać rosnącym wy­maganiom rynkowym, przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne stale muszą poszukiwać metod zwiększenia konku­rencyjności własnych usług. Istotnym sposobem szukania oszczędności jest zbudowanie systemu informatycznego dającego kompletną i rzetelną informa­cję o stanie sieci. Jedną z szablonowych aplikacji dla zarządzania i ewidencji za­sobów majątkowych układów wodocią­gowych i kanalizacyjnych jest program WK.GIS. Umożliwia on wierne mode­lowanie obiektów sieci wodociągowej i kanalizacyjnej wraz z ich istotnymi ce­chami i zachowaniami. Architektura systemu daje użytkownikowi połączenie trzech elementów: bazy danych (opisów zasobów), topografii (rozmieszczenia geograficznego elementów) oraz topolo­gii (wzajemnego powiązania obiektów tworzących sieć). System WIC.GIS może być postrzegany jako centralny moduł systemu informatycznego przedsiębior­stwa z możliwością integracji z innymi podsystemami, takimi jak moduł dyspo­zytorski (np. SCADA), obsługi klienta, rozliczeniowy oraz informowania kie­rownictwa. WK.GIS zbudowany jest w oparciu o technologię Smallworld. Przy wykorzystaniu tego oprogramowa­nia możliwe jest przeglądanie, analiza biznesowa danych w ujęciu przestrzen­nym oraz agregacja danych pochodzą­cych z różnych aplikacji i systemów. Funkcjonalność taka znajduje zastoso­wanie przede wszystkim w działach marketingu, planowania i kierowania przedsiębiorstwem, w których dane biz­nesowe podlegają analizom przestrzen­nym.

Do prawidłowego i skutecznego za­rządzania eksploatowanym majątkiem niezbędna jest szczegółowa informacja o aktualnym stanie sieci, ale także wie­dza o przebiegu eksploatacji obiektów i wykonywanych pracach. Rozwiąza­niem spełniającym te wymagania jest aplikacja Mb_GIS - rozwiązanie GIS oparte o technologię ESRI, skonstru­owane ściśle według potrzeb przedsię­biorstw wod-kan, przeznaczone do za­rządzania sieciami wod-kan oraz informowania o terenie i działaniach prowa­dzonych w przedsiębiorstwie. Kluczową cechą systemu jest obsługa wielu kate­gorii warstw tematycznych mapy nu­merycznej, m.in. obiektów technicznych, prac i awarii, lokalizacji sprzętu oraz zajęć terenu.

Aby efektywnie zarządzać przedsię­biorstwem i osiągać planowane cele, mierzone zarówno wartościami ekono­micznymi, jak i technicznymi, należy in­tegrować wiele zadań kontrolowanych przez odrębne jednostki organizacyjne firmy. W dużej mierze pomaga w tym zintegrowany system TP-AQUA, który składa się z modułów podzielonych na trzy pakiety: SIK-CONTROLLING (System Informacyjny Kierownictwa), TP-ADMINISTRATOR (zintegrowany pakiet systemów do zarządzania w ob­szarze ekonomicznym przedsiębior­stwa), TP-COMMANDER (zintegro­wany pakiet systemów do zarządzania w obszarze techniczno-technologicznym przedsiębiorstwa). System TP-AQUA wspomaga ewidencję i zarządzanie in­frastrukturą przedsiębiorstwa w ukła­dzie przestrzennym. Ponadto ułatwia działania eksploatacyjne urządzeń i obiektów technologicznych, obsługę awarii, a także wizualizację, analizę ak­tualnego stanu i sterowanie procesami uzdatniania, dystrybucji oraz oczyszcza­nia wody. Podobnym zintegrowanym systemem obsługi i wspomagania zarzą­dzania jest MAKS IV. Wspiera on zarzą­dzanie w przedsiębiorstwie poprzez in­tegrację zachodzących w nim procesów i zdarzeń gospodarczych w spójną ca­łość. Każde zdarzenie w systemie posia­da swojego „właściciela" oraz miejsce i datę powstania. System dysponuje me­chanizmami umożliwiającymi kontrolę przebiegu zdarzeń gospodarczych za­równo poprzez analizę wielkości zagre­gowanych, jak i cząstkowych. Wszyst­kie zdarzenia w systemie są ze sobą po­wiązane przyczynowo-skutkowo. Każdy moduł dziedzinowy wyposażony jest we własne charakterystyczne wydruki i ze­stawienia generowane automatycznie. System ułatwia integrację i standaryza­cję procesów zachodzących w przedsię­biorstwie. Ponadto umożliwia udoku­mentowanie istniejących i nowo powsta­jących procesów opisujących zdarzenia gospodarcze, co ułatwia zdobycie certy­fikatu ISO. Zarządzanie siecią wodocią­gową i kanalizacyjną wspomaga pro­gram WodKan. Umożliwia on uzyski­wanie bieżących i aktualnych informacji o sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, zarówno w postaci opisowej, jak również zobrazowanej graficznie informacji na mapie cyfrowej. Dzięki systemowi moż­na sporządzić określony raport dotyczący danego obiektu sieci lub zestawienia dotyczącego różnych jej obiektów. Spe­cjalnie dla przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych został opracowany projekt Aqua Controlling. Jest to narzę­dzie informatyczne, które zapewnia me­nedżerom dostęp do rzetelnej, aktualnej informacji ekonomiczno-finansowej. Daje możliwość antycypowania przy­szłości i tym samym minimalizuje ryzy­ko związane z prowadzeniem biznesu. Program przeznaczony jest do wspoma­gania planowania operacyjnego przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych. Opiera się na trzech powiązanych ze sobą modułach: budżetowania kosz­tów, taryfowania oraz informowania ka­dry menedżerskiej.

Nowoczesnym, uniwersalnym i kom­pleksowym pakietem narzędzi informa­tycznych jest system InfoMedia. Umoż­liwia on pełne odwzorowanie całości skomplikowanej struktury przedsiębior­stwa wodociągowo-kanalizacyjnego. Je­go zadaniem jest wspomaganie realizacji procesów związanych z przesyłaniem wody i odbiorem ścieków, ewidencjono­waniem majątku sieciowego, zarządza­niem, awariami, remontami i inwesty­cjami. InfoMedia składa się z szeregu niezależnych, ale zintegrowanych mo­dułów wspierających zarządzanie wszystkimi obszarami przedsiębiorstwa i gwarantujących szybki dostęp do spój­nej informacji. System ma otwartą strukturę modułową, przez co możliwa jest jego rozbudowa. 

PROGRAMOWY MONITORING 

To jeszcze do niedawna nieznane słówko coraz bardziej zakorzenia się w języku polskim i staje się niezbędnym warunkiem funkcjonowania niemal każ­dej firmy. Monitorowanie jest działa­niem polegającym na dostarczaniu ob­sługującemu niezbędnych informacji pozwalających na ocenę pracy obiektu technicznego. Pełen zakres monitorowa­nia obejmuje funkcje sygnalizacji, kon­troli i dokumentacji procesu. Propono­wane systemy i urządzenia tworzone z użyciem nowoczesnych technologii in­formatycznych umożliwiają pełny zdalny monitoring. Jednym z takich programów jest A-STER — monitoring i sterowanie siecią wod-kan. Modułowa konstrukcja elementów systemu i ich wzajemna kompatybilność pozwala na dostosowanie jego konfiguracji do wy­magań dowolnego użytkownika. Radio­wa transmisja danych gwarantuje moż­liwość monitorowania i sterowania do­wolnej liczby obiektów rozproszonych na wielkim obszarze. W uzasadnionych przypadkach można też z powodzeniem wykorzystywać bezpośrednie połączenia kablowe, łącza telefoniczne czy też prze­kaz danych za pomocą telefonów ko­mórkowych - GPRS. System pozwala na prezentację w przejrzystej postaci graficznej aktualnego stanu poszczegól­nych urządzeń oraz ułatwia automatycz­ną reakcję w czasie rzeczywistym na wy­niki pomiarów, korygując na bieżąco parametry pracy urządzeń zgodnie z algo­rytmami określonymi przez operatora. Środki monitoringu w postaci sieci komputerów z oprogramowaniem na­rzędziowym SCADA proponuje Elektra-Ekolog. Pracuje on w systemie ope­racyjnym Windows. Umożliwia wymianę informacji ze stanowiskiem operator­skim oraz spełnia funkcję diagnostycz­ną. Dzięki takim rozwiązaniom infor­matycznym możliwa jest wizualizacja przebiegu procesu technologicznego. W systemie na bieżąco rejestrowane są wszystkie wartości chwilowe, wyliczane są także różne średnie i wartości staty­styczne. Te dane zapisywane są w archi­wum i wykorzystywane do tworzenia raportów, zestawień wykresowych i ta­belarycznych. Ponadto rozbudowany system alarmów, uwzględniający hierar­chię ważności zdarzeń, jest skuteczną pomocą w lokalizacji i usuwaniu uszko­dzeń. Możliwe jest wykorzystanie tech­niki multimedialnej. System może być łatwo modyfikowany poprzez integrację z innymi systemami, a w szczególności systemami baz danych i pracującymi w oparciu o nie systemami zarządzania produkcją. Ciekawym systemem służą­cym do monitorowania układów wodo­ciągowych i kanalizacyjnych jest system telemetryczny MEDAS_WS. Składa się on z Wyniesionej Jednostki Sterującej (WJS), sterownika przemysłowego (PLC), radiomodemu (z masztem i ante­ną) oraz zasilacza awaryjnego. Jednostka Sterująca (WJS) bywa lokowana w prze­pompowniach, zbiornikach wody, oczyszczalniach, stacjach uzdatniania wody i w innych obiektach wymagają­cych stałego lub okresowego nadzoru. Sercem całego systemu jest oprogramo­wanie WIZCON, które monitoruje, analizuje i archiwizuje wszystkie dane pomiarowe z poszczególnych wyniesio­nych obiektów. System MEDAS może pracować nie tylko w oparciu o radio-modemy, ale także o modemy dla łączy dedykowanych i linii telefonicznych. W trakcie projektowania systemu naj­ważniejsza jest decyzja, co powinniśmy monitorować i kontrolować. Monitoro­wanie zbyt małej ilości parametrów mo­że nie uchronić nas przed zapobiega­niem skutkom awarii, czyli nie spełniać wymagań stawianych przed systemem monitoringu. Natomiast zbyt duża licz-ba parametrów może doprowadzić do chaosu informacyjnego i zatracenia da­nych istotnych dla służb dyspozytor­skich. 

SYMULACJA, CZYLI INFORMATYCZNY JASNOWIDZ 

Symulacja komputerowa pozwala na przewidywanie zachowania się określo­nego obiektu na podstawie wyników obliczeń wykonywanych i prezentowa­nych przez komputer. Stosuje się ją, gdy bezpośrednie obserwowanie zachowania się obiektu jest trudne lub niemożliwe. Symulacja jest określana mianem sztuki i nauki jednocześnie. Aby symulować zachowania się systemu, trzeba najpierw stworzyć jego model matematyczny umożliwiający wykonanie programu komputerowego. Programy symulacyj­ne są doskonałym narzędziem analitycz­nym, które w istotny sposób może uła­twić proces rozwiązywania problemów.

Symulatorem procesów biologiczne­go oczyszczania ścieków w oczyszczal­niach jest program Bio Win. Pomaga on efektywnie oszacować pojemności ko­mór osadu czynnego oraz dobrać najlep­szy technologicznie układ oczyszczania ścieków. Program przeprowadza dyna­miczną analizę możliwych wariantów na zasadzie „co by było, gdyby...". Można symulować procesy biologiczne zacho­dzące na poszczególnych urządzeniach, symulując między innymi scenariusze rozruchu oczyszczalni albo oceniając efektywność procesu eksploatacji. Bio Win jest w pełni kompatybilny z pakie­tem MS Office, co daje możliwość im­portowania i eksportowania edycji da­nych z Excela.

Programem przeznaczonym do sy­mulacji modelu hydraulicznego i jako­ściowego sieci wodociągowej i kanaliza­cyjnej jest Mb_Model WodKan. Umoż­liwia on tworzenie, kalibrację oraz anali­zę modelu statycznego i dynamicznego sieci dystrybucji wody, złożonych ruro­ciągów, zbiorników naturalnych i sztucznych oraz elementów sterują­cych: pomp i zasuw. Dzięki programowi możliwe jest prowadzenie obliczeń sy­mulacyjnych odpływów ścieków dla sie­ci kanalizacyjnych.

Symulatorem stosowanym w oczysz­czalniach ścieków jest również program GPS-X. Grafika i zestaw narzędzi upraszcza konstruowanie modelu, prze­prowadzanie symulacji oraz interpretację wyników. Dzięki GPS-X można in­teraktywnie i dynamicznie zbadać zależ­ności między różnymi procesami jed­nostkowymi w oczyszczalni ścieków użytkownika. Konfiguracja programu rozprowadzana jest w trzech wersjach: podstawowej, standardowej i profesjo­nalnej. Podstawowa wersja programu umożliwia symulację ponad 50 goto­wych, najczęściej spotykanych układów oczyszczania ścieków. Standardowa po­zwala na budowę i symulację własnych układów oczyszczania ścieków w opar­ciu o bibliotekę modeli. Wersja profesjo­nalna dodatkowo umożliwia szybką es­tymację parametrów i kalibracji mode­lu. Program może współpracować z sys­temem SCADA.

Światowym standardem jest pro­gram EPANET 2 służący do symulacji układów rozprowadzających wodę w systemach wodociągowych. Został on opracowany przez Dział Zaopatrzenia w Wodę i Gospodarki Wodnej Amery­kańskiej Agencji Ochrony Środowiska. Program może być kopiowany i rozpo­wszechniany bezpłatnie. Umożliwia sy­mulację zmian warunków hydraulicz­nych w układach transportujących wo­dę, technologicznych układach tłocznych oraz sieciach wodociągowych współpracujących ze źródłami zasilania, takimi jak stacje wodociągowe, pom­pownie i zbiorniki. Elementami sieci mogą być także zawory regulujące ci­śnienie i przepływ oraz odwzorowujące obiekty, które mają zadane charakterystyki przepływu, wybrane obiekty ar­matury, filtry, studnie. Dla danych para­metrów obiektów oraz wybranych para­metrów wody wyznacza się parametry poszukiwane, traktowane w klasycz­nych zadaniach obliczeń hydraulicznych jako zmienne. Program umożliwia także symulację zmian wybranych chemicz­nych wskaźników jakości wody oraz średniego czasu retencji wody w sieci (wieku wody). EPANET był bazą dla re­alizacji całego szeregu wersji progra­mów różniących się formą graficzną, za­kresem przetwarzania wyników obliczeń oraz funkcjami szczegółowymi. Bardziej znane programy z tej „rodziny" to cze­ska Odula i duński MikeNet. Może mniej bogata i bez zdecydowanego lide­ra jest oferta programów dla symulacji zjawisk przepływowych w sieciach kana­lizacyjnych. Obok bodaj najlepiej zna­nego w Europie programu MOUSE są też propozycje krajowe i te zza oceanu.

Często techniki symulacyjne używa­ne są także w komputerowych syste­mach wspomagania zarządzania, np. ta­kim jak wspominany wcześniej Wod-Kan. Nie ma jednak katalogu tych ofert, brak wyczerpujących ocen uży­teczności i merytorycznej poprawności oferowanych programów. Symulacja komputerowa skutecznie wspomaga proces obsługi aktualnych i przyszłych odbiorców usług wodociągowo-kanalizacyjnych. W przypadku potrzeby dołączenia nowego odbiorcy można okre­ślić techniczne warunki korzystania z usług, wykonując stosowne symula­cje. Ta technika pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy włączenie odbiorcy w określonym miejscu jest możliwe w taki sposób, aby nie pogorszyć wa­runków dostawy wody albo odprowa­dzania ścieków dla odbiorców już ko­rzystających z usług przedsiębiorstwa. Podobne analizy można wykonać dla istniejącego odbiorcy w przypadku zgłoszenia przez niego chęci znacznego zwiększenia rozbiorów wody. Pakiet programowy systemu WodKan prze­znaczony do przeprowadzania symulacji statycznej dla sieci wodociągowej wspo­maga pracę przedsiębiorstwa poprzez realizację dwóch głównych grup zadań: prac w zakresie analizy struktury sieci oraz prac w zakresie symulacji przepły­wu wody.

Nowoczesne narzędzia informatycz­ne w dzisiejszych czasach to wręcz wy­móg. Przed problemem inwestowania w tę właśnie dziedzinę stoi obecnie każde przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne. Nauka postępuje z dnia na dzień. Techniki, które dziś są nowoczesne, jutro mogą okazać się już prze­starzałe. Na pewno będą powstawać nowe programy użyteczne dla tej branży. Pojawi się więcej zintegrowa­nych systemów zarządzania firmą, szczególnie w zakresie zadań o charak­terze technologicznym, kontroli wy­maganych standardów oraz opracowy­wania koncepcji odnowy, modernizacji i rozwoju. W artykule przedstawiono tylko wybrane programy, sygnalizując możliwości i potencjalne efekty użytkowe. Wybór oprogramowań zależy nie tylko od potrzeb, ale także pienię­dzy na zakup systemu oraz na szkole­nie pracowników w zakresie jego ob­sługi.

Zebrała i opracowała: Ewa Gosiewska 
"Wodociągi-Kanalizacja"
nr 1(4) 2004